Reflecties op #Kerk2012: De Kerk en de toekomst

Tags: Misc

For my English readers: this post is a reflection on #Kerk2012. A conference that I organized with several volunteers that took place on November 3rd, 2012 (www.kerk2012.nl). The conference discussed the relevance of Social Media for church communities. A very different topic than my usual posts indeed. Because the target audience was Dutch, I chose to write this post in Dutch.

Op 3 November 2012 vond in Utrecht het Kerk2012 congres plaats. Het congres was georganiseerd rondom de vraag wat de missionaire (on)mogelijkheden zijn van Social Media. Wat kun je als (kerk)gemeente met Facebook, Twitter, YouTube of LinkedIn, en welke mogelijkheden zijn er om de gemeenschap te ondersteunen of zelfs te vormen? En hoe kun je een Christelijke boodschap verspreiden via Social Media? Dit waren belangrijke vragen waar meer dan 150 bezoekers, waaronder predikanten, adviseurs, theologen, en diakonaal werkers een antwoord op probeerden te vinden. In deze post wil ik een aantal ietwat gerelateerde reflecties delen op de congresdag en de weg er naar toe, in de hoop dat anderen er iets van waarde in kunnen vinden.

Reflectie #1: De organisatie van Kerk2012; een echte 'grassroots movement'

Het idee voor Kerk2012 is ontstaan tijdens een aantal thema-avonden in 2010 van mijn wijkgemeente, de Pniëlkerk. Het initiatief voor deze avonden werd genomen door Pieter van Winden, predikant van onze gemeente en zelf een zeer enthousiast Social Media gebruiker. Met een aantal gemeenteleden die kennis van zaken hadden, Lisanne Lentink, David Haakman, Janneke Allaart en ikzelf, wilden we bekijken welke mogelijkheden er waren om Social Media in te zetten voor onze eigen wijkgemeente. Het eerste resultaat van deze avonden was de Facebook pagina voor de wijkgemeente én een strategie om deze van inhoud te voorzien.

De pagina bleek behoorlijk succesvol. Andere Utrechtse gemeenten wilden dan ook graag weten wat onze aanpak was. We gaven presentaties bij o.a. diverse onderdelen van de Protestantse Gemeente Utrecht (PGU), de Johannesgemeente en de organisatie Bezield Verband. Door de grote vraag ontstond het idee om een congres te organiseren rondom het thema Social Media. In eerste instantie wilden we dit lokaal doen. Maar op aandringen van Pieter en met de hulp van een uitgebreider team van vrijwilligers (Harmke Heuver, Ludolph Wentholt, Harry Dubois, Eric van den Berg, Bas van der Bent, Thea Schukken, Dorien van Wijngaarden-Wink, Laurens Verwijs, Jan Holtslag, Bram Dijkstra en Sergio Felter) werd dit uiteindelijk een landelijk congres.

De congresdag is inmiddels gepasseerd en mag zonder meer succesvol genoemd worden. We mochten meer dan 150 gasten verwelkomen, de Pniëlkerk en de PKN stelden ruimte beschikbaar en meer dan 20 ervaren workshopleiders werden bereid gevonden om een vrijwillige bijdragen te leveren. En het meest belangrijke; het congres wist energie op te wekken, te inspireren en te motiveren. De hashtag #Kerk2012 werd in de ochtend en middag zelfs een trending topic op Twitter.com.

Wat ik bijzonder indrukwekkend vond, was de zelf-organiserende kracht van het team achter Kerk2012. Alhoewel Pieter van Winden als predikant en initiatiefnemer een natuurlijke coordinerende rol had, stelde hij zich vooral op als procesbegeleider en niet als manager of eindverantwoordelijke. De taken die het team uit moest voeren werden steeds opgepakt door de mensen die zich hier het meest geschikt voor vonden. We hebben elkaar tijdens de voorbereiding een aantal keer ontmoet, maar het gros van de organisatie vond plaats via mailinglists, Dropbox, Google Docs, Facebook en Wunderlist. Alhoewel we gebruik hebben mogen maken van middelen die beschikbaar zijn gesteld door sponsoren (waaronder het bedrijf waar ik werk, NowOnline), bleef het initiatief en de regie bij het team. De organisatie was hiermee een mooi voorbeeld van een grassroots movement. Dergelijke bewegingen ontstaan bottom-upen organiseren zichzelf op een natuurlijke en efficiënte manier rondom het 'probleem' dat opgelost moet worden. Hiermee was het ook een mooi voorbeeld van een Agile team, een praktische vorm van zelf-organiseren waar ik vaak over schrijf. 

Reflectie #2: De toekomst van de Kerk, en de noodzaak van Social Media en identiteitsvorming

Wat me bij Kerk2012 opviel was dat er behoorlijk veel gedacht werd vanuit instituten of institutionalisering. Hoe draag je een gedeelde visie uit als gemeente via internet? Hoe reguleer en stimuleer je Social Media  in een gemeente? Zijn Social Media wel nuttig? Volgens mij zijn dit nutteloze vragen, omdat ze op veel vlakken al ingehaald zijn door de praktijk.

Mijn opvatting is dat de Kerk als instituut niet lang meer zal bestaan, in elk geval niet in Nederland. Ik acht het niet onwaarschijnlijk dat ik tijdens mijn leven het einde van de grotere instituten (noem de PKN, de Katholieke Kerk) mee ga maken. De tekenen hiervoor zijn legio. Het aantal leden neemt dramatisch af, de financiële problemen worden steeds urgenter en de populatie vergrijst. De oudere generaties, die altijd gul hebben gegeven aan de kerk, verdwijnen en maken plaats voor veel minder jongeren die het stokje van hen moeten overnemen. Wijkgemeenten worden opgeheven of samengevoegd om budgetten te bundelen. Maar dit lijken mij slechts tijdelijke oplossingen. 

Is dit erg? Ik vraag me dat af. Het voortbestaan van het Christelijk geloof lijkt mij niet gekoppeld aan het voortbestaan van deze instituten. Zij waren er tenslotte ook niet aan het begin. Maar Christelijke gemeenschappen zijn altijd bijzonder goed geweest in het vinden van creatieve manieren om het geloof voort te laten bestaan. Zie ook de documentaireserie A History of Christianity. Het is niet het geloof zelf dat niet meer relevant is, het zijn de instituten er achter die door jongere generaties steeds minder relevant worden gevonden. Ik zie dit zelf ook gebeuren in mijn wijkgemeente. Er zijn bijzonder veel actieve jongeren, in gespreksgroepen en in andere verbanden. Maar ze komen vaak niet meer in de kerk op zondagen. De zondagse dienst staat voor hen niet centraal. Zij belijden het geloof in kleinere groepen van kennissen en vrienden. Dit lijkt mij een meer natuurlijke manier van geloven, die bovendien veel dichter staat bij hoe het geloof werd beleden in de begindagen.

Natuurlijk levert het verval van de instituten een hoop praktische problemen op. Hoe organiseer je diakonale werkzaamheden? Hoe verspreid je de boodschap van de gemeente? Hoe bouw je een gemeenschap op? Social Media zijn hierbij een belangrijke pijler. In plaats van instituten die mensen van bovenaf organiseren in gemeenschappen, maken Social Media zelf-organisatie van beneden af mogelijk. Dit doen ze op internet al vele jaren (zie Wikipedia, Facebook, Sell-a-band, Kickstarter, etc.). Als geloofsgemeenschappen iets willen doen met Social Media, dan zou de focus wat mij betreft moeten liggen op de vraag hoe je zelf-organisatie kunt stimuleren en ondersteunen. Dit gebeurt nu tenslotte ook al. Een simpele Facebook pagina van een gemeente kan het al mogelijk maken om diakonale kwesties aan te kaarten, evenementen te organiseren en over het geloof te spreken. Er is geen kerkgebouw meer voor nodig. Wil je elkaar ontmoeten? Dan kan dat overal. Veel Evangelische gemeenten zijn hier al veel verder in en groeien juist sterk. De sleutel ligt hierbij volgens mij vooral in een sterke eigen identiteit. Gemeenschappen met een sterke identiteit zijn een goed merk. Het is belangrijk dat gemeenschappen zichzelf meer als een merk gaan zien. Dit klinkt wellicht 'vies' en commercieel, maar in een oerwoud van keuzes is het voor mensen ook plezierig om te kunnen kiezen voor een duidelijke identiteit. Het is niet voor niks dat politieke partijen sinds het verval van de zuilen zo sterk zijn gaan richten op identiteitsvorming. Rondom die identiteit kan zelf-organisatie plaatsvinden. Het is aan gemeenten om te kijken hoe ze dit het beste kunnen ondersteunen, gegeven hun identiteit (of merk).

Reflectie #3: Het belang van privacy en veiligheid

In de - helaas zwaar onderbezochte - workshop van predikant Lennart Aangeenbrug werd aandacht gevraagd voor het belang van privacy in een steeds meer verbonden wereld. Hoe ga je als predikant en gemeente om met privacy en veiligheid? Het plaatsen van kerkbladen in PDF-formaat op publieke websites werd hierbij als concreet voorbeeld genoemd. In deze bladen - die eigenlijk voor de gemeente zelf zijn - staan vaak veel persoonlijke gegevens. Van gemeenteleden die zijn opgenomen in het ziekenhuis vanwege redenen die een nieuwsgierige werkgever niets aangaan tot huis adressen en telefoonnummers. Maar ook het plaatsen van foto's van kerkelijke evenementen kan gevoelig liggen, zeker als ouders het niet kunnen waarderen dat hun kroost zomaar op de site van de kerk staat. 

Het risico van Kerk2012 is hiermee dat een hoop mensen enthousiast aan de slag gaan met Facebook of Twitter, maar de privacy overwegingen vergeten. Ik hoop dat dit soort overwegingen niet vergeten worden, en dat binnen de gemeente wordt gekeken hoe hier mee om te gaan. Lennart Aangeenbrug heeft om deze reden voor de PKN een beroepscode voor Social Media voor predikanten opgesteld.

Een gerelateerd punt is veiligheid. In mijn eigen workshop over Facebook kwam dit ook ter sprake. Veel mensen die beginnen met Social Media kiezen slechte wachtwoorden ('geheim', 'wachtwoord', '123', de eigen naam). Het is hiermee voor een kwaadwillend persoon kinderlijk eenvoudig om in te breken op een account. Identiteitsdiefstal ligt voor de hand, waarbij iemand zich als jou kan voordoen. De risico's zijn groot. Stel je voor dat iemand zich als jou voordoet en kwetsende of illegale informatie plaatst (zoals kinderporno). Dit soort imago-schade is bijna niet te herstellen. Kies dus altijd een sterk wachtwoord. Kies een 'logische' zin met cijfers en letters (bijvoorbeeld 'wehebben5blauwekeversin2handen') of willekeurige combinaties, zoals 'sdjfh2asdhg'. Het kan helpen om wachtwoorden te noteren in een notitieboekje dat altijd bij de hand is (vergeet het niet!) of gebruik een website als LastPass.com. Gebruik ook niet hetzelfde wachtwoord voor alle websites. Tegenwoordig worden steeds meer websites gehackt, waardoor wachtwoorden op straat komen te liggen. Een hacker die op site A inbreekt kan daarna eenvoudig op site B inloggen als het wachtwoord hetzelfde is. 

Gemeentes die bestanden digitaal delen (zoals notulen, kerkbladen, kerkraadstukken) doen er goed aan om te kijken naar goed beveiligde bestaande alternatieven, zoals Google Docs of SkyDrive. Het opslaan van gevoelige bestanden op zelf-beheerde webservers is onverstandig. Als zo'n server of het systeem achter de site (zoals WordPress, Joomla, e.d.) niet constant up-to-date wordt gehouden, zit er zo een virus of een hacker in. Vertrouw gevoelige bestanden dan liever toe aan grote dienstverlenende partijen als Google of Microsoft. Alhoewel er veel wantrouwen bestaat tegenover dit soort partijen, hebben zij de beveiliging waarschijnlijk beter op orde dan de vrijwilligers die de webserver van de gemeente beheren.

Reflectie #4: Gebrek aan de stem van jongeren

De doelgroep van Kerk2012 bestond weliswaar vooral uit mensen die (semi-)professioneel bezig zijn voor (kerk)gemeenten. Maar het was desondanks opvallend dat er behoorlijk weinig jongeren waren. Raar, want juist deze jongeren zijn al lang en breed bezig met Social Media. Voor hen is het een onderdeel van hun leven geworden. Ik ben weliswaar met mijn 32 jaar geen jongere meer, maar ik sta bij wijze van spreken al op met mijn smartphone en ga er mee naar bed. Dit geldt ook voor mijn vriendin, mijn collega's en mijn vrienden. We ontmoeten elkaar nog even vaak in het echt als voorheen, maar een deel van ons contact verloopt ook via Facebook, Twitter, GoogleTalk en andere platformen. Dit contact is bovendien veel subtieler verweven in onze levens dan voorheen. Mijn smartphone is tenslotte altijd verbonden, maar ook mijn laptop of iPad. Bij jongeren is dit nog veel vanzelfsprekender. Het was daarom jammer dat de stem van jongeren betrekkelijk weinig gehoord is op Kerk2012, waardoor het soms overkwam als 'oude' mensen die gewichtig aan het praten waren over Social Media :)

Resumerend; een geslaagde dag

Al met al was Kerk2012 voor mij persoonlijk een zeer geslaagde dag. Ik heb bijzonder veel geleerd en vond het vooral leuk om van gedachten te wisselen met gelijkgestemden. Daarnaast is het fijn om bij te kunnen dragen aan een dag waarop mensen (in feite) praten over het voortbestaan van de kerk en de vorm waarin dit zal plaatsvinden. Het mede-organiseren van een landelijk congres was bovendien een leerzame en nuttige ervaring. Wie weet tot volgend jaar!

Christiaan Verwijs
Christiaan Verwijs

Scrum Master, Trainer, Developer & founder of Agilistic